تکنرخی شدن ارز؛ اصلاحی دیرهنگام و پرچالش در اقتصاد ایران
روزنامه ایران گزارش داد که تکنرخی کردن ارز در ایران، اگرچه در ظاهر اقدامی ساده و فنی به نظر میرسد، اما در واقع یکی از پیچیدهترین اصلاحات ساختاری اقتصاد کشور است؛ اصلاحی که باید چهار دهه پیش انجام میشد.
تجربه جهانی و جایگاه ایران
اکثر کشورها حتی در شرایط تورمهای بسیار بالا، نظام ارزی تکنرخی خود را حفظ کردهاند. نمونه بارز آن ترکیه و روسیه است که با وجود تورمهای ۵۰ تا ۷۰ درصدی، اجازه ندادهاند بازار ارز به چند نرخ رسمی و غیررسمی تقسیم شود. این مقایسه نشان میدهد چندنرخی بودن ارز در ایران بیشتر ناشی از تصمیمات سیاسی بوده تا ضرورت اقتصادی.
درهمتنیدگی نرخ ارز با ساختارهای کلان
در ایران نرخ ارز تنها یک شاخص مالی نیست؛ بلکه با بودجه دولت، سیاست خارجی، تجارت و انتظارات تورمی گره خورده است. چندنرخی بودن طی سالها به بخشی از سازوکار تأمین مالی دولت تبدیل شده و علاوه بر دولت، گروههای خاص نیز از این تفاوت نرخها منتفع شدهاند. همین امر موجب شده اصلاح این ساختار با مقاومتهای سیاسی و نهادی روبهرو شود.
پیامدهای درآمدی دولت
چندنرخی بودن ارز برای دولت منبعی از «درآمد پنهان» ایجاد کرده است. تفاوت نرخ تسعیر در بودجه با نرخ آزاد و فروش ارز ارزان به برخی واردکنندگان، عملاً بهعنوان مالیات پنهان بر مردم عمل کرده است. در صورت تکنرخی شدن، دولت این رانت را از دست میدهد و ناچار به شفافسازی مالیات و تعدیل هزینهها خواهد شد. به همین دلیل، تکنرخیسازی بدون اصلاحات بودجهای پایدار نمیماند.
برندگان و بازندگان اصلاح
- برندگان: صادرکنندگان، تولیدکنندگان و فعالان اقتصادی شفاف که از حذف رانت و فساد سود میبرند. مردم نیز از کاهش امضاهای طلایی و فساد منتفع میشوند.
- بازندگان: واردکنندگان خاص، شبکههای غیررسمی انتقال ارز و واسطههایی که از اختلاف نرخها بهرهمند میشوند.
خطرات و بدترین سناریو
اگر تکنرخیسازی بدون انضباط مالی و دسترسی کافی به منابع ارزی انجام شود، خطر تورم مهارناشدنی وجود دارد. تجربه آرژانتین و ونزوئلا نشان میدهد که در چنین شرایطی، نرخ رسمی و آزاد بهزور یکی میشوند، اما نه از مسیر اصلاح، بلکه از مسیر فروپاشی. نتیجه آن دلاریزه شدن اقتصاد، شکلگیری بازارهای سیاه جدید و فشار سنگین بر معیشت مردم خواهد بود.
شرط موفقیت
کارشناسان تأکید دارند که تکنرخی کردن ارز تنها زمانی پایدار خواهد بود که همراه با:
- کنترل کسری بودجه
- انضباط مالی
- بهبود روابط خارجی
- افزایش دسترسی به منابع ارزی
در غیر این صورت، خطر بازگشت دوباره به نظام چندنرخی و تکرار چرخه فساد و رانت وجود دارد.
