گزارش شرق از فراز و فرود ایده اقتصاد بدون نفت
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، دولت موقت تدوین گزارشی با عنوان «سیاستهای توسعه و تکامل جمهوری اسلامی ایران» را آغاز کرد؛ گزارشی که در دوران شورای انقلاب منتشر شد و هدف آن ایجاد اقتصادی متکی بر صادرات صنعتی، کشاورزی و خدمات بود، نه فروش نفت خام.
با وجود این، ناآرامیهای سالهای نخست انقلاب و آغاز جنگ تحمیلی، این برنامه را به فراموشی سپرد. در همان سالها مرحوم عالینسب، مشاور اقتصادی دولت، تأکید داشت که هزینههای جاری باید از محل مالیات تأمین شود و درآمد نفت صرفاً برای پروژههای عمرانی و زیرساختی به کار رود.
در سالهای پایانی دولت ششم نیز طرحی با عنوان «اقتصاد بدون نفت» در دستور کار سازمان برنامه قرار گرفت و بعدها با نام «ایران ۱۴۰۰» ادامه یافت. اما اختلافات سیاسی و مصوبه مجلس هفتم با عنوان «طرح تثبیت قیمتها» عملاً این مسیر را متوقف کرد و امیدها برای تحقق اقتصاد بدون نفت رنگ باخت.
مقایسه با تجربه جهانی در حالی که ایران سالهاست درگیر بحثهای نظری درباره اقتصاد بدون نفت است، کشورهای دیگر توانستهاند از درآمدهای نفتی خود سرمایهگذاریهای عظیم انجام دهند. نروژ با استفاده از درآمد نفت دریای شمال صندوقی بیش از ۱۷۰۰ میلیارد دلار اندوخته است. امارات، کویت و عربستان نیز با صندوقهای سرمایهگذاری بالای هزار میلیارد دلار در زمره قدرتهای مالی جهان قرار گرفتهاند.
تحریمها و چالشهای امروز در سالهای اخیر، تشدید تحریمها دولت را به سمت کاهش وابستگی بودجه به نفت سوق داده است. با این حال، کارشناسان معتقدند حذف درآمد نفتی بدون جایگزینهای واقعی، نمیتواند به رشد اقتصادی کمک کند؛ بهویژه در شرایطی که نرخ سرمایهگذاری منفی و ناترازیهای گسترده، زندگی روزمره مردم را تحت فشار قرار داده است.
جدال سیاسی بر سر نفت در تحریم یکی از محورهای اختلاف میان جریانهای سیاسی، فروش نفت در شرایط تحریم است. منتقدان بر مشکلات ناشی از کاهش درآمد نفتی تأکید دارند، در حالی که مدافعان وضع موجود ادعا میکنند حتی در شرایط تحریم نیز مشکلی وجود ندارد. اما پرسش اصلی اینجاست: اگر مشکلی نیست، چرا اقتصاد ملی همچنان با ناترازیهای مزمن دستوپنجه نرم میکند؟
نمونهای از این وضعیت، مقایسه با قطر است؛ کشوری که در جریان برگزاری جام جهانی فوتبال گردش مالی ۲۴۰ میلیارد دلاری داشت، در حالی که مسئولان ایرانی نگران انتقال پاداش ۹ میلیون دلاری تیم ملی در شرایط تحریم بودند.
جمعبندی ایران از آرمان اقتصاد بدون نفت به نقطهای رسیده است که تنها آرزو میکند بتواند نفت خود را بدون مانع و با قیمت مناسب بفروشد؛ آن هم در شرایطی که «کاسبان تحریم» داخلی و خارجی از تداوم محدودیتها سود میبرند.
