آنچه در این یادداشت می خوانید:
خلاصه کلی گزارشها درباره قاچاق سوخت و اقدامات وزارت نفت
1. ابعاد و نگرانیها
- قاچاق سوخت در ایران پدیدهای قدیمی است که به دلیل اختلاف شدید قیمت با کشورهای همسایه، همچنان ادامه دارد.
- طبق گفته معاون اول رئیسجمهور، روزانه حدود ۳۰ میلیون لیتر سوخت از کشور قاچاق میشود؛ آماری که پرسشهای جدی درباره کارآمدی اقدامات مقابلهای ایجاد کرده.
- دولت تاکنون توضیح شفافی درباره ریشهها، عوامل و میزان کاهش این قاچاق ارائه نکرده است.
2. تغییر رویکرد وزارت نفت
- حرکت از سیاستهای سنتی عرضهمحور به سمت مدیریت هوشمند مصرف و کنترل تقاضا.
- چهار محور اصلی سیاستها:
- سیاستهای قیمتی
- سیاستهای غیرقیمتی
- متنوعسازی سبد سوخت
- مبارزه با عرضه خارج از شبکه و قاچاق
3. اقدامات قیمتی و غیرقیمتی
- قیمتی: اصلاح تدریجی نرخها (مثلاً افزایش ۳۰٪ قیمت سوخت جت از ۱۴۰۴) و عرضه بنزین سوپر آزاد برای خودروهای خاص.
- غیرقیمتی: نوسازی ناوگان حملونقل (بیش از ۵۲٪ ناوگان فرسوده است)، هدف اسقاط سالانه ۵۰۰ هزار خودروی فرسوده، تأمین مالی از طریق اوراق صرفهجویی نفتگاز.
4. کاهش وابستگی به بنزین
- بنزین بیش از ۸۷٪ سبد سوخت را تشکیل میدهد.
- برنامهها شامل: توسعه ناوگان CNG، استفاده از ظرفیت مازاد LPG، و برقیسازی ناوگان.
- نتایج:
- دوگانهسوز شدن ۸ هزار خودرو کارگاهی و برنامه تولید ۵۵ هزار خودروی دوگانهسوز کارخانهای تا پایان سال.
- تعویض ۱۴ هزار مخزن فرسوده CNG.
- تدوین استاندارد جایگاههای LPG و خودروهای دوگانهسوز LPG.
- جایگزینی ۲۰ هزار موتورسیکلت بنزینی فرسوده با مدل برقی و توسعه ایستگاههای شارژ.
- استفاده از بیواتانول بهعنوان اکتانافزا و جایگزین MTBE برای کاهش آلودگی.
5. مدیریت و پایش قاچاق
- تدوین الگوهای استاندارد مصرف برای بخشهای مختلف (صنعت، کشاورزی، معدن، نیروگاه، حملونقل).
- اجرای طرح پایش لحظهای زنجیره تأمین و توزیع سوخت با کمک هوش مصنوعی و ثبت آنلاین اطلاعات راننده، مسیر و اسناد حمل.
- نتایج اولیه:
- ابطال بیش از ۶۶ هزار پروانه فعالیت ناوگان غیربومی فعال در قاچاق.
- حذف بیش از ۲ هزار کارت سوخت مهاجر.
- کاهش روزانه ۵ میلیون لیتر مصرف نفتگاز نسبت به سال قبل.
6. چالشها و کاستیها
- سامانههای هوشمند مقابله با قاچاق (سپهتن، سیپاد، سدف، کاشف) هنوز بهطور کامل عملیاتی نشدهاند و با تأخیر مواجهاند.
- نبود موضعگیری شفاف دولت درباره آمار و عوامل قاچاق سوخت.
به گزارش شبکه سرمد، قاچاق سوخت توی کشور ما چیز تازهای نیست؛ مخصوصاً وقتی قیمت سوخت اینجا با کشورهای همسایه زمین تا آسمون فرق داره. اما وقتی معاون اول رئیسجمهور آماری داد که واقعاً آدم رو شوکه میکنه و هیچ توضیح قانعکنندهای هم برای این حجم عجیب قاچاق ارائه نشد، دوباره این سؤال پررنگ شد که آیا واقعاً مبارزه با این پدیده نتیجهای داشته یا نه.
آبان پارسال، دکتر محمدرضا عارف در مراسم معارفه رئیس جدید ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز گفت: روزانه حدود ۳۰ میلیون لیتر سوخت از کشور قاچاق میشود! خودش هم اضافه کرد که مردم میپرسند این حجم سوخت چطور از کشور خارج میشود و چرا جلویش گرفته نمیشود؟ و راستش، جواب روشنی هم برای این سؤالها وجود ندارد.
این حرفها نشان میدهد که قاچاق سوخت هنوز مثل یک گره کور باقی مانده و برخورد جدی و مؤثری با آن نشده. البته وزارت نفت در دولت چهاردهم میگوید روی چهار محور کار میکند: سیاستهای قیمتی، سیاستهای غیرقیمتی، متنوعسازی سبد سوخت و مقابله با عرضه خارج از شبکه. ولی به نظر میرسد این اقدامات هنوز آنقدر که باید، جواب ندادهاند.
وزارت نفت توی گزارشی تازه اعلام کرده که دیگه فقط روی عرضه سوخت تمرکز نمیکنه و رویکردش رو به سمت مدیریت هوشمند مصرف برده. یعنی به جای اینکه فقط تولید و توزیع رو زیاد کنه، حالا برنامههای گستردهای برای کنترل مصرف، کاهش هدررفت و مقابله با قاچاق سوخت داره. این برنامهها از اصلاح قیمتها و نوسازی ناوگان فرسوده گرفته تا توسعه زیرساختهای برقیسازی و پایش دیجیتال کل زنجیره سوخت رو شامل میشه.
به زبان ساده، سیاست جدید اینه که همزمان با افزایش ظرفیت تولید، روی مدیریت تقاضا و بهینهسازی مصرف هم کار بشه تا شکاف بین عرضه و تقاضا کم بشه. بر همین اساس، چهار محور اصلی در دستور کار قرار گرفته:
- سیاستهای قیمتی
- سیاستهای غیرقیمتی
- متنوعسازی سبد سوخت
- مبارزه با عرضه خارج از شبکه و قاچاق
در بخش سیاستهای قیمتی، وزارت نفت پیشنهادهایی برای اصلاح نرخ و سهمیه سوخت به مراجع بالادستی داده تا تصمیمگیری در سطح کلان انجام بشه. خودش هم مسئول آمادهسازی زیرساختهای اجراییه. از ابتدای ۱۴۰۴، قیمت سوخت جت ۳۰ درصد نسبت به قیمت خرید پالایشگاهها افزایش پیدا کرده و برای بعضی خودروهای خاص هم عرضه بنزین سوپر با نرخ آزاد توسط بخش خصوصی شروع شده.
اما فقط بحث قیمت نیست. در بخش سیاستهای غیرقیمتی، یکی از مهمترین برنامهها نوسازی ناوگان حملونقله. طبق آمار، بیش از نیمی از خودروهای کشور فرسودهان. برنامه هفتم توسعه هدفگذاری کرده که هر سال ۵۰۰ هزار خودروی فرسوده از رده خارج بشه. برای این کار، شرکت ملی پالایش و پخش با نهادهای مرتبط توافق کرده و سقف تعهدات دولت رو حدود ۱۰ میلیارد دلار برآورد کرده. تأمین مالی هم از طریق انتشار اوراق صرفهجویی نفتگاز انجام میشه که الان مراحل پذیرش در بورس انرژی رو میگذرونه.
یکی از هدفهای مهم وزارت نفت اینه که وابستگی کشور به بنزین رو کم کنه؛ چون الان بیش از ۸۷ درصد سبد سوخت رو بنزین تشکیل میده. برای رسیدن به این هدف، سه مسیر اصلی رو دنبال میکنه: گسترش ناوگان سیانجی، استفاده از ظرفیت مازاد الپیجی و حرکت به سمت برقیسازی.
در بخش سیانجی، وزارت نفت با انتشار اوراق صرفهجویی گاز، بدهی ۴۴ میلیون دلاری پیمانکارها رو صاف کرده. توی یک سال گذشته هم ۸ هزار خودرو بهصورت کارگاهی دوگانهسوز شدن. علاوه بر این، با خودروسازها قرارداد بسته تا تا پایان امسال ۵۵ هزار خودروی دوگانهسوز کارخانهای تولید بشه. برای ایمنی بیشتر هم ۱۴ هزار مخزن فرسوده بالای ۱۵ سال تعویض شده.
در حوزه الپیجی، سازمان ملی استاندارد، ضوابط ساخت جایگاههای عرضه گاز مایع و استاندارد خودروهای دوگانهسوز الپیجی رو ابلاغ کرده. وزارت نفت هم در حال پیگیری صدور مجوز جایگاهها و تعیین قیمت فروشه.
در بخش برقیسازی، طرح جایگزینی ۲۰ هزار موتورسیکلت بنزینی فرسوده با مدلهای برقی کلید خورده و توسعه ایستگاههای شارژ در جایگاههای سوخت موجود هم در برنامه است.
یک اقدام تازه هم استفاده از بیواتانول بهعنوان اکتانافزا و جایگزین MTBE هست که هم به تنوع سبد سوخت کمک میکنه و هم اثرات زیستمحیطی رو کاهش میده.
وزارت نفت در گزارشش تأکید کرده که قاچاق سوخت دیگه یک تخلف ساده نیست، بلکه یک شبکه پیچیده و سازمانیافتهست که سالانه میلیاردها تومان از منابع کشور رو هدر میده. برای مقابله با این پدیده، مجموعهای از اقدامات ساختاری و فناورانه در حال اجراست.
وزارت نفت برای مقابله با قاچاق سوخت، برنامههای متنوعی رو روی میز گذاشته؛ از تدوین الگوهای استاندارد مصرف در بخشهای مختلف مثل صنعت، کشاورزی، معدن، نیروگاه و حملونقل، تا استفاده از فناوریهای نوین برای نظارت دقیق بر تحویل و مصرف سوخت. یکی از مهمترین اقدامات، هوشمندسازی پایش و اندازهگیری در کل زنجیره تأمین فرآوردههای نفتی و بازطراحی سامانه هوشمند سوخته.
در همین راستا، شرکت ملی پالایش و پخش با همکاری چند مجموعه بزرگ مثل شرکت ملی مهندسی و ساختمان نفت، گروه مپنا و ایرانسل، طرح پایش لحظهای زنجیره تأمین و توزیع سوخت رو شروع کرده. این طرح با کمک هوش مصنوعی و ابزارهای دیجیتال، مشکلات قدیمی مثل قاچاق، نشت فرآوردهها و ضعف کنترل میدانی رو هدف گرفته.
در این سیستم، اطلاعات راننده، مسیر و اسناد حمل بهصورت آنلاین ثبت و کنترل میشه و سهمیه سوخت فقط به ناوگان فعال داده میشه. این کار باعث شفافیت بیشتر میشه و جلوی صدور بارنامههای صوری و سوءاستفادهها رو میگیره.
طبق گزارش وزارت نفت، از ابتدای امسال تا پایان مرداد، با اقداماتی مثل ابطال بیش از ۶۶ هزار پروانه فعالیت ناوگان درونشهری غیربومی، حذف بیش از ۲ هزار کارت سوخت مهاجر و برخورد با شرکتهای صادرکننده اسناد حمل جعلی، مصرف روزانه نفتگاز حدود ۵ میلیون لیتر کمتر از مدت مشابه پارسال شده.
با این حال، خود وزارت نفت هم میدونه که برخوردهای مقطعی کافی نیست. راهحل پایدار، در شفافسازی فرآیندها، اصلاح تدریجی قیمتها و توسعه زیرساختهای فناورانه است. با این وجود، سامانههای هوشمندی که برای مقابله با قاچاق طراحی شدهاند، مثل سپهتن (پایش تردد ناوگان)، سیپاد (پایش سوخت دیزل)، سدف (درخواست فرآوردههای نفتی) و کاشف (مقابله با بارنامههای صوری)، هنوز بهطور کامل راهاندازی نشدهاند و با تأخیر پیش میروند.
از طرفی، دولت هنوز واکنش روشنی به آمار قاچاق سوختی که معاون اول رئیسجمهور اعلام کرده، نشان نداده و مشخص نکرده که ریشههای این قاچاق کجاست، چه کسانی پشت آن هستند و چقدر از این حجم قاچاق کم شده است.
