دریاچه ارومیه، یکی از بزرگترین و شاخصترین دریاچههای شور جهان و مهمترین پهنه آبی داخلی ایران، در قلب شمالغرب کشور و میان دو استان آذربایجان غربی و آذربایجان شرقی گسترده شده است. این دریاچه که روزگاری با وسعتی نزدیک به ۵۷۰۰ کیلومتر مربع و عمقی بیش از ۱۰ متر، عنوان دومین دریاچه شور بزرگ جهان پس از دریای خزر را یدک میکشید، اکنون با چالشی جدی در بقا روبهروست.
فراتر از جلوههای طبیعی، دریاچه ارومیه جایگاهی بیبدیل در ابعاد زیستمحیطی، اقلیمی، اقتصادی، اجتماعی و حتی فرهنگی دارد. این پهنه آبی، زیستگاه گونه نادر آرتمیا اورمیانا است که نقشی کلیدی در زنجیره غذایی پرندگان مهاجر ایفا میکند؛ پرندگانی همچون فلامینگوهای زیبا، پلیکانها، کفچهنوکها و انواع مرغابیهای وحشی که هر ساله برای تغذیه و زادآوری به این منطقه میآیند.
علاوه بر این، حضور دریاچه تأثیر چشمگیری بر تنظیم اقلیم شمالغرب ایران داشته است؛ از تعدیل دما و رطوبت نسبی گرفته تا نقشآفرینی در چرخه آب منطقهای. اما طی دو دهه اخیر، مجموعهای از عوامل انسانی و طبیعی، حیات آن را به خطر انداخته است: برداشت بیرویه آب از منابع سطحی و زیرزمینی، سدسازیهای متعدد بر رودخانههای ورودی، تغییر کاربری اراضی حاشیه، گسترش کشت محصولات پرآببر و در نهایت کاهش بارشها، همگی دست به دست هم دادهاند تا وسعت و حجم آب این پهنه ارزشمند به شکلی نگرانکننده کاهش یابد.
امروز، دریاچه ارومیه در آستانه خشکی کامل قرار دارد؛ رخدادی که در صورت وقوع، پیامدهای جبرانناپذیری بر تنوع زیستی، معیشت جوامع محلی و حتی سلامت ساکنان منطقه بر جای خواهد گذاشت. نجات این نگین آبی، نیازمند همافزایی ملی، مدیریت علمی منابع آب و تغییر فوری الگوهای بهرهبرداری است.
دریاچه ارومیه در مرز فروپاشی اکولوژیک
بر اساس دادههای رسمی، سطح آب دریاچه ارومیه در برخی مقاطع تا ۹۵ درصد نسبت به میانگین بلندمدت کاهش یافته است. حجم آب این دریاچه که در دهه ۱۳۷۰ به حدود ۳۰ میلیارد مترمکعب میرسید، اکنون به کمتر از یک میلیارد مترمکعب سقوط کرده و بخش بزرگی از بستر آن به نمکزار خشک بدل شده است.
خشکیدن این پهنه آبی، نهتنها تهدیدی مستقیم برای زیستبوم منحصربهفرد منطقه است، بلکه تبعات آن دامنهای گسترده دارد: افزایش توفانهای نمکی که مزارع و مراتع را میسوزاند، تهدید امنیت غذایی، مهاجرتهای زیستمحیطی اجباری، افزایش بیماریهای تنفسی و حتی دگرگونی اقلیم محلی که میتواند کیفیت زندگی میلیونها نفر را تغییر دهد.
تراز آب در کمینه تاریخی
«تراز آب به پایینترین حد ممکن رسیده است و اگر از این هم کمتر شود، دیگر عددی برای اعلام باقی نمیماند.» این هشدار صریح احمدرضا لاهیجانزاده، معاون سازمان حفاظت محیطزیست کشور، در نشست خبری اخیر درباره وضعیت بحرانی دریاچه بود. او تأکید کرد: بر اساس آخرین دادهها، حجم آب کنونی دریاچه تنها ۵۰۰ میلیون مترمکعب است؛ در حالیکه این رقم در زمان مشابه سال گذشته دو میلیارد مترمکعب برآورد میشد.
تلاشها برای احیا؛ از جلسات فشرده تا پیشنهادهای بینالمللی
رضا رحمانی، استاندار آذربایجان غربی، خبر داد که هفته گذشته پنج جلسه ویژه در تهران برای بررسی وضعیت دریاچه برگزار شده است. به گفته او، در این نشستها یک شرکت چینی و یک کنسرسیوم مشترک ایرانی-چینی-ژاپنی طرحهایی برای احیای دریاچه ارائه دادهاند که در حال بررسی است. همچنین قرار است کارشناسان دانشگاه ارومیه بهزودی گزارشی جامع از دلایل تشدید بحران و مسیرهای خروج از آن منتشر کنند.
رحمانی با تأکید بر ضرورت اصلاح الگوهای کشت و شیوههای آبیاری افزود: «حتی اگر دریاچه به شرایط عادی بازگردد، این اصلاحات باید بهعنوان یک ضرورت دائمی در دستور کار باقی بماند.»
هشدار کارشناسان؛ بحران در ابعاد انسانی و اقتصادی
کارشناسان محیطزیست و منابع انسانی هشدار میدهند که خشکشدن کامل دریاچه میتواند ۶ تا ۱۵ میلیون نفر را در معرض بیماریهای تنفسی، مهاجرت اجباری و بحران معیشتی قرار دهد. برخی پژوهشها حتی برآورد کردهاند که ادامه این روند ممکن است هزینههایی معادل تریلیونها دلار به دلیل آسیب به زیرساختها، تخریب محیطزیست و فروپاشی اقتصادی منطقه تحمیل کند.
این شرایط نشان میدهد که نجات دریاچه ارومیه، تنها یک پروژه زیستمحیطی نیست، بلکه یک اولویت ملی با پیامدهای امنیتی، اقتصادی و اجتماعی است. اقدام فوری، هماهنگ و علمی، تنها راه جلوگیری از تبدیل این بحران به فاجعهای غیرقابل بازگشت خواهد بود.
