هر سال، روزهای ۱۰ تا ۱۴ سپتامبر برای فعالان صنعت نفت یادآور رویدادی تاریخی است: تولد سازمانی که در سال ۱۹۶۰ از دل نارضایتی کشورهای تولیدکننده نفت نسبت به سلطه شرکتهای چندملیتی شکل گرفت و خیلی زود به یکی از مهمترین بازیگران بازار جهانی انرژی بدل شد.
آغاز راه
«سازمان کشورهای صادرکننده نفت» یا اوپک (OPEC)، یک کارتل بینالمللی است که با اتحاد پنج کشور بنیانگذار – ایرانِ دوران پهلوی، عراقِ جمهوری بعث، کویت، ونزوئلا و عربستان سعودی – پا به عرصه گذاشت. دفتر مرکزی این سازمان ابتدا در سال ۱۳۳۹ خورشیدی در ژنو سوئیس مستقر بود و پنج سال بعد به وین، پایتخت اتریش، منتقل شد.
جرقه تشکیل
در اواخر دهه ۱۳۳۰، قیمت جهانی نفت دو بار کاهش یافت. این افت قیمت، برنامههای توسعه اقتصادی و اجتماعی کشورهای تولیدکننده را با بحران مالی روبهرو کرد. در حالی که شرکتهای بزرگ نفتی با هماهنگی کامل عمل میکردند، دولتهای تولیدکننده به این نتیجه رسیدند که تنها با اقدامی جمعی میتوانند از منافع خود دفاع کنند.
نشست بغداد
سپتامبر ۱۹۶۰، دولت تازهتأسیس عراق میزبان نمایندگان ایران، کویت، عربستان سعودی و ونزوئلا شد تا درباره کاهش قیمت نفت خام مذاکره کنند. نتیجه این نشست، تولد سازمانی بود که به اختصار «اوپک» نام گرفت.
مقابله با «هفت خواهران»
اوپک در واقع پاسخی بود به نفوذ شرکتهای بزرگ نفتی غربی، مشهور به هفت خواهران، که با در اختیار داشتن فناوری استخراج و شبکه حملونقل جهانی، قیمت نفت را بهطور مصنوعی پایین نگه میداشتند.
قدرت تازه برای جهان سوم
تشکیل اوپک، به کشورهای در حال توسعه – که عمدتاً مواد خام صادر میکردند – قدرت چانهزنی تازهای بخشید و زمینه همگرایی آنها را در برابر اقتصادهای ثروتمند فراهم کرد. این سازمان از همان ابتدا نماد تلاش جمعی برای کنترل منابع و تعیین سرنوشت اقتصادی در برابر سلطه خارجی شد.
اوپک؛ از نخستین دبیرکل ایرانی تا چالشهای امروز
دکتر فؤاد روحانی از ایران، نخستین فردی بود که بر صندلی دبیرکلی اوپک نشست و سه سال این مسئولیت را بر عهده داشت.
در دهههای اخیر، شمار تولیدکنندگان بزرگ نفت که خارج از چارچوب اوپک فعالیت میکنند رو به افزایش گذاشته است. این روند، سازمان را ناچار کرده برای مدیریت قیمت نفت خام با بازیگرانی همچون روسیه همکاری کند. با این حال، اختلاف دیدگاه و وابستگیهای خارجی برخی دولتهای عضو، مانع شکلگیری هماهنگی کامل درون اوپک شده است.
چالشهای تازه در شصتوپنجمین سال
امروز که اوپک ۶۵ ساله شده، با موجی از تحولات روبهروست:
- رشد انرژیهای نو و بحثها درباره پایان عصر سوختهای فسیلی
- بحرانهای سیاسی و نظامی در خاورمیانه و غرب آسیا این شرایط، لزوم بازنگری در رویکردهای سنتی سازمان را بیش از پیش آشکار کرده است.
سهم و جایگاه اوپک در بازار جهانی
به گفته حجتالله غنیمیفرد، رئیس پیشین دپارتمان مطالعات نفتی اوپک، این سازمان مالک حدود ۷۹.۵ درصد از ذخایر نفت جهان است که ۶۷.۲ درصد آن در غرب آسیا و شمال آفریقا قرار دارد. او یادآور میشود که در زمان تأسیس، حجم تولید اعضا نسبت به مصرف جهانی – بهویژه در کشورهای صنعتی – بسیار تعیینکننده بود و قدرت چانهزنی اوپک بهمراتب بیشتر از امروز محسوب میشد.
فشار خارجی و اختلافات داخلی
غنیمیفرد توضیح میدهد که داشتن چنین ذخایر عظیمی، علاوه بر مزایای اقتصادی، همواره فشار و حتی حملات سیاسی از سوی کشورهای مصرفکننده را به همراه داشته است. در طول تاریخ، اختلافات میان اعضا بارها فرصتی برای این کشورها ایجاد کرده تا با بهرهبرداری از شکافها، اوپک را تضعیف و منافع بیشتری کسب کنند.
او تأکید میکند: هر زمان که اعضا همبستگی نشان دادهاند، سازمان قدرت و نفوذ بالایی داشته است، اما شکافهای داخلی و فشار بیرونی، گاه این جایگاه را متزلزل کرده است.
نمونه تاریخی: بحران نفتی ۱۹۷۳
غنیمیفرد به بحران نفتی سال ۱۹۷۳ اشاره میکند؛ دورهای که جنگهای متعدد میان کشورهای عربی و رژیم صهیونیستی، فاصله میان برخی اعضای اوپک را بیشتر کرد. بهعنوان نمونه، ایرانِ دوران پهلوی دوم برخلاف تصمیم جمعی اوپک برای محدودیت صادرات، به رژیم صهیونیستی نفت میفروخت. این نمونه نشان میدهد که تصمیمات سیاسی و منطقهای، همواره بر انسجام و قدرت چانهزنی اوپک اثرگذار بوده است.
اوپک در قرن بیستویکم؛ بازیگری با نفوذ یا میراثی تاریخی؟
حجتالله غنیمیفرد، مدیر پیشین امور بینالملل شرکت ملی نفت ایران، در ارزیابی جایگاه کنونی اوپک میگوید: امروز سهم این سازمان از تولید نفت جهان حدود ۴۰ درصد است که بخشی از آن صرف مصرف داخلی اعضا میشود و مابقی راهی بازارهای صادراتی خواهد شد.
به گفته او، آنچه در مذاکرات و تعاملات بینالمللی اهمیت دارد، حجم صادرات است، نه صرفاً میزان تولید. کاهش سرانه مصرف نفت در جهان و کاهش وابستگی کشورهای صنعتی به نفت اوپک، از عوامل مهمی بوده که قدرت این سازمان را در سالهای اخیر محدود کرده است.
تهدید اصلی؛ بیتوجهی به مصرفکنندگان
غنیمیفرد هشدار میدهد: بزرگترین خطر برای اوپک این است که در تصمیمگیریها صرفاً منافع تولیدکنندگان را ببیند و نیازها و دغدغههای مصرفکنندگان – چه صنعتی و چه غیرصنعتی – را نادیده بگیرد.
اوپکپلاس؛ گامی برای هماهنگی جهانی
او با اشاره به تشکیل ائتلاف اوپکپلاس در سال ۲۰۱۷ توضیح میدهد: این همکاری میان اوپک و کشورهای غیرعضو با هدف مدیریت تولید، جلوگیری از نوسانات شدید قیمت و تأمین منافع هر دو سوی بازار شکل گرفت. به باور او، امروز تصمیمهای اوپکپلاس در بسیاری موارد بر تصمیمات اوپک غلبه پیدا کرده است.
احتمال خروج اعضای مؤسس؟
در پاسخ به این پرسش که آیا ممکن است پنج کشور بنیانگذار روزی از اوپک خارج شوند، غنیمیفرد میگوید: روابط این کشورها در حوزه نفت همواره مثبت بوده است. حتی در دورههایی که روابط سیاسی ایران و عربستان به پایینترین سطح رسید، در دبیرخانه اوپک شاهد بودم که مقامات ارشد سایر کشورها ایران را «شریکی قابل اعتماد» میدانستند و بر ضرورت جداسازی مسائل سیاسی از همکاریهای نفتی تأکید داشتند. به همین دلیل، خروج مؤسسان از اوپک را بعید میدانم.
تغییرات عضویت و دلایل آن
به گفته او، برخی اعضای فعلی در کمتر از یک دهه گذشته به اوپک پیوستهاند و تولید چندانی ندارند؛ عضویتی که بیشتر با انگیزههای سیاسی صورت گرفته است. در مقابل، کشورهایی هم بودهاند که از اوپک خارج شدهاند؛ مانند اندونزی که به واردکننده خالص نفت تبدیل شد و قطر که به دلیل کاهش تولید و ملاحظات سیاسی–اقتصادی، عضویتش را پایان داد.
آینده اوپک
غنیمیفرد تأکید میکند: با وجود جنگها، تحریمها، بحرانهای سیاسی و تغییرات در ترکیب اعضا، اوپک همچنان یکی از بازیگران مهم بازار جهانی نفت است و بخش بزرگی از تاریخ و اقتصاد انرژی جهان را شکل داده است. او معتقد است اگر این سازمان در سالهای آینده تصمیماتی واقعبینانه و متناسب با جایگاه نفت در سبد انرژی جهان اتخاذ کند، میتواند حتی در سه دهه آینده نیز جایگاهی قدرتمند و اثرگذار داشته باشد.
